Kalkovens

‘Calchere’ is het Italiaanse woord voor kalkovens die werden gebruikt voor de productie van ongebluste kalk. De kalksteenrotsten werden verzameld, op elkaar gestapeld en dan gebrand om het gewenste eindproduct te krijgen dat gebruikt werd in vele sectoren. Hoewel ze niet meer in gebruik zijn, kunnen er in Valle di Ledro nog circa 40 van deze ovens worden bewonderd.

De traditionele Calchera die gebruikt werd voor het branden van de kalksteen, had een ronde constructie met stenen muren met een doorsnede van 3 tot 5 meter en een hoogte van 4 tot 6 meter. De ovens werden meestal in een rotswand ingebouwd. De constructie in de bergwand had een dubbele functie: aan de ene kant was de verticale wand makkelijker te bouwen omdat ze een deel van de constructie kon ondersteunen, en anderzijds omdat op die manier de bovenzijde van de oven makkelijk bereikbaar was via de berghelling.

De materialen die gebruikt werden bij de bouw van de kalkovens kan in twee groepen worden onderverdeeld: Kalkdolomieten-gesteente en stenen die afkomstig zijn uit gletsjermorene (graniet, profierisch gesteente en metamorf materiaal). De ovens die gebouwd werden met de kalkdolomiet hadden als nadeel dat ze zeer snel sleten: tijdens het branden van de kalksteen werd ook een deel van de binnenzijde meegebrand waardoor de wanddikte snel afnam. Dit veroorzaakte constructieproblemen en de oven moest dan opnieuw worden gebouwd of worden afgeschreven na een bepaalde tijd. Om de slijtage van de wanden tegen te gaan werden de muren van de ovens vaak van een laag kalk aan de binnenzijde voorzien.
De ovens werden gebouwd op plaatsen waar veel grondstoffen voorhanden waren en die ook goed toegankelijk waren met karren. Voordat het brandproces begon, werden er grote hoeveelheden brandhout verzameld en in 30-40 cm dikke bundels van 8-10 kg samengebundeld. Voor een oven van gemiddelde capaciteit (met een productie van 25 ton ongebluste kalk) had men ongeveer 3000 van deze bundels nodig. Een ervaren bosarbeider kon een dergelijke hoeveelheid hout in ongeveer een maand bij elkaar rapen. Een groot deel van de kosten van de productie van kalk ging dus op aan het verzamelen van deze enorme hoeveelheden brandhout. De beste brandstof kwam in de vorm van bundels vurenhout  of dennetakken maar er werd ook ander afvalhout gebruikt dat overbleef bij bosarbeid, waaronder hazelnoot, essenhout of wilgen die niet gebruikt kon worden als brandhout voor in huizen.

Kalkrijk gesteente dat bijna overal in het Valle di Ledro kan worden gevonden, werd gebruikt als grondstof voor de productie. De rotsblokken werden normaal gesproken verzameld in de buurt van de ovens, in rivierbeddingen en onderaan berghellingen. De kennis om ‘goede kalksteen’ van ‘slechte kalksteen’ te onderscheiden was vooral een kwestie van ervaring van de betreffende ‘calcherot' (kalkbrander).
Voordat de oven werd aangestoken, werden de houtbundels zoveel mogelijk in de buurt gelegd. Voor de productie van een bepaalde hoeveelheid kalk was ongeveer eenzelfde hoeveelheid aan brandhout nodig. Nadat de houtvoorraad was opgestapeld, werd de oven gebouwd. In de eerste fase werden de 'opening' voor het brandhout gemaakt en daarn werd het gewelf gebouwd. Er werden vierkant uitgehakte steenblokken opgestapeld om een opening te maken waar de houtbundels door naar binnen konden worden geschoven. Onder de opening werd een ontluchtingsbak gemaakt die ook handig was voor het verwijderen van de as die tijdens de verbranding werd geproduceerd. Het bouwen van het gewelf dat als een soort diafragma tussen de oven en de te branden grondstoffen werd gemaakt, was een lastige operatie. De bouwstenen werden op een soort wandplaat gelegd volgens de klassieke techniek voor het bouwen van ronde gewelven. De overlappende stenen werden zonder cement naast elkaar en op elkaar gestapeld en door de zwartekracht tegen elkaar gedrukt. Om de constructie te stabiliseren werd in het midden een grote wigvormige steen geplaatst. De oven was dan klaar voor gebruik en kon worden volgeladen met kalkrotsen. De grootste stenen werden het dichtst bij het vuur geplaatst en de kleinere stenen werden daar bovenop gelegd. Als het stapelen compleet was, werd de deur gesloten.

Alles was nu klaar om de oven aan te steken: in de vuurruimte werden bossen hout aangestoken met een fakkel. Vanaf dat moment moest de aanvoer van hout continu doorgaan zonder onderbreking. Elke drie minuten werd een nieuwe bundel toegevoegd en dat gedurende 90 uur lang. In het begin van het brandproces sloegen dan rode vlammen boven de oven uit, terwijl in het laatste gedeelte van het proces de oven een blauwe gloed had. Na een paar dagen werd de oven uitgeladen als de kalk was afgekoeld. Over het algemeen werd de geproduceerde kalk ter plaatse gewogen en verkocht aan lokale klanten.

De geproduceerde kalk werd voor talrijke doeleinden en in diverse functies gebruikt. Het was een essentieel onderdeel van de traditionele bouwwijze, omdat het wordt gebruikt in cement, voor pleisterwerk en als verfstof maar ook als desinfecteringsmiddel. Het werd ook veel gebruikt in de landbouw dus was er op elk boerenerf wel een ‘busa della calce', ofwel een kalkput te vinden waarin altijd een bepaalde hoeveelheid kalk voorhanden was. Een laatste toepassing van kalk was het gebruik als conserveringsmiddel.
Er zijn in Valle di Ledro verdeeld over zes dorpen, maar vooral in Tiarno di Sopra, in Val d'Ampola, in Concei en in Molina di Ledro, in totaal 40 kalkovens geweest.